Trong không gian nhỏ bé, Nghệ nhân Mua Mí Nam vừa chế tác, vừa gìn giữ và truyền lại những kỹ năng làm khèn Mông được cha ông trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nghề chế tác khèn đến với nghệ nhân Mua Mí Nam từ chính gia đình. Từ khi còn nhỏ, Anh đã được Bố chỉ bảo, truyền dạy từng công đoạn làm khèn. Những kiến thức tưởng như giản dị nhưng được tích lũy qua nhiều năm đã trở thành vốn quý theo anh đến ngày hôm nay. Anh Nam chia sẻ: “ Làm một cây khèn Mông không chỉ đơn giản là ghép những ống trúc lại với nhau. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận, từ lựa chọn nguyên liệu, xử lý ống trúc, làm bầu khèn, lắp các bộ phận cho đến chế tác và chỉnh “lưỡi gà” bộ phận quyết định rất lớn đến âm sắc của cây khèn.” Hơn nữa, người làm phải có kinh nghiệm, đôi tai tinh để điều chỉnh sao cho tiếng khèn vang, trong, đúng chất truyền thống. Mỗi chiếc khèn làm ra không chỉ là một sản phẩm để bán mà còn chứa đựng trong đó câu chuyện về văn hóa, về ký ức và đời sống tinh thần của đồng bào Mông. Nhờ chất lượng và âm thanh được người chơi khèn yêu thích, khèn do anh Nam chế tác không chỉ được bà con trong địa phương tìm mua mà còn được khách hàng ở nhiều tỉnh, thành vùng cao như Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên, Cao Bằng, Thái Nguyên. Thậm trí chiếc khèn còn được đưa đến một số thị trường ngoài nước như Mỹ, Canada và Trung Quốc. Đây không chỉ là niềm vui của người làm nghề mà còn cho thấy sức lan tỏa của một sản phẩm văn hóa truyền thống địa phương. Hiện nay, giá một cây khèn có giá trung bình từ khoảng 2 triệu đồng trở lên, tùy vào chất lượng nguyên liệu, độ hoàn thiện và yêu cầu của người đặt. Giá trị của cây khèn không chỉ nằm ở số tiền bán được mà quan trọng hơn là giữ được hồn văn hóa truyền thống của dân tộc.
Không chỉ chế tác và biểu diễn khèn Mông, nghệ nhân Mua Mí Nam còn dành nhiều tâm huyết để truyền dạy niềm đam mê và những kỹ năng về khèn cho thế hệ trẻ. Trong số những người đang được anh hướng dẫn có em Vừ Mí Thành, thôn Ngọc Hà, xã Linh Hồ. Mới 7 tuổi nhưng Thành đã sớm làm quen với cây khèn, từ cách cầm khèn, lấy hơi, phát âm cho đến việc tìm hiểu những công đoạn đầu tiên để làm nên một cây khèn. Với em, tiếng khèn không chỉ là âm thanh quen thuộc của quê hương mà còn là điều khiến em thích thú và muốn khám phá mỗi ngày. Em Thành chia sẻ: “Cháu rất thích thổi khèn. Cháu sẽ cố gắng học thật tốt để sau này có thể thổi được những bài khèn hay như các anh, các bác. Cháu cũng muốn tìm hiểu biết cách làm một cây khèn để giữ được tiếng khèn của dân tộc mình.”
Nghệ nhân Mua Mí Nam, thôn Ngọc Hà, xã Linh Hồ tỉ mỉ thực hiện các công đoạn chế tác khèn Mông truyền thống.
Trong thời gian tới, thực hiện Đề án phát triển du lịch xã Linh Hồ giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2040, địa phương sẽ từng bước đưa khèn Mông và nghề chế tác khèn trở thành một nội dung quan trọng trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch. Không chỉ duy trì các hoạt động biểu diễn, xã sẽ hướng tới xây dựng những trải nghiệm văn hóa đặc trưng như giới thiệu về khèn Mông, trình diễn chế tác, truyền dạy cho thế hệ trẻ, giao lưu cùng Câu lạc bộ khèn Mông và phát triển các sản phẩm khèn lưu niệm phục vụ du khách. Qua đó, tiếng khèn không chỉ được gìn giữ trong đời sống cộng đồng mà còn có thể trở thành một sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng, góp phần tạo sinh kế và quảng bá bản sắc văn hóa Mông của Linh Hồ.
Ông Nguyễn Xuân Xuyến, Bí thư Chi bộ thôn Ngọc Hà, nhận xét: “Anh Mua Mí Nam là người có tâm huyết với văn hóa dân tộc Mông, không chỉ biết thổi khèn mà còn giữ được nghề chế tác khèn do cha ông truyền lại. Điều đáng quý là anh luôn có ý thức truyền dạy, hướng dẫn cho lớp trẻ, để các cháu hiểu và yêu hơn văn hóa của dân tộc mình. Đây là một việc làm rất có ý nghĩa trong bảo tồn bản sắc văn hóa ở địa phương.”
Nghệ nhân Mua Mí Nam truyền dạy cách thổi và sử dụng khèn cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ, trao truyền nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Mông.
Có thể thấy rằng, nhiều địa phương vùng Tây Bắc cũng quan tâm đến việc bảo tồn, truyền dạy nghệ thuật và nghề chế tác khèn Mông. Đây được xem là một trong những giá trị văn hóa quan trọng góp phần tạo nên bản sắc của cộng đồng Mông. Ở Ngọc Hà, xã Linh Hồ, tỉnh Tuyên Quang hôm nay, bên những nếp nhà và sườn núi quen thuộc, tiếng khèn vẫn ngân lên. Đặc biệt hơn, trong căn nhà nhỏ của Nghệ nhân Mua Mí Nam, những cây khèn mới vẫn tiếp tục được tạo nên bằng đôi bàn tay cần mẫn. Mỗi chiếc khèn hoàn thành không chỉ mang theo âm thanh của núi rừng mà còn mang theo câu chuyện về một nghề được cha truyền con nối, về trách nhiệm giữ gìn bản sắc và niềm hy vọng rằng tiếng khèn Mông sẽ tiếp tục ngân vang trong những thế hệ mai sau./.
Bài, ảnh: Ngọc Tuân; Nguyễn Mai; Đức Việt - UBND xã Linh Hồ
